Epictetus: wat aan ons ligt en wat een oordeel met ons doet

Een stem die via een leerling klinkt

Epictetus leefde in de eerste en tweede eeuw n.Chr. Hij was eerder tot slaaf gemaakt en gaf later onderwijs. Wat als zijn filosofie is overgeleverd, is vooral via Arrianus bewaard: de Gesprekken en het korte Handboek. We lezen daarmee geen geluidsopname, maar een schriftelijke weergave van onderwijs en de ordening van dat onderwijs voor lezers.

De afkomst en levensomstandigheden maken het onderwerp vrijheid indringend, maar vormen niet vanzelf een bewijs voor elk filosofisch argument. Een redenering moet nog steeds op haar inhoud worden onderzocht. Ook een beroemd geleefd voorbeeld kan de vraag niet vervangen of een onderscheid goed wordt gemaakt en of het in een concrete situatie houdbaar is.

Aan ons of niet volledig aan ons?

Het Handboek begint met het onderscheid tussen wat aan ons ligt en wat niet aan ons ligt. Daaronder vallen niet simpelweg twee bakken met fijne en vervelende gebeurtenissen. Het gaat om de eigen oordelende en kiezende activiteit tegenover onder meer bezit, reputatie en uitkomsten. Het Griekse begrip prohairesis wordt gebruikt voor de morele keuze- of wilsvermogens die in de oefening centraal staan.

Een uitslag kan mede door je voorbereiding worden beïnvloed zonder volledig in jouw macht te liggen. Het helpt daarom voorbereiding en garantie uit elkaar te houden. Dit is een bruikbare hedendaagse toepassing, maar zij maakt de stoïcijnse leer niet automatisch tot de moderne uitspraak dat je alleen je eigen reactie hoeft te kiezen. Ook de eerste indruk en de onmiddellijke schrik kunnen je overkomen voordat je er zorgvuldig over hebt nagedacht.

Indruk, instemming en handeling

Een situatie kan eerst als vernederend of gevaarlijk verschijnen. Daarna rijst de vraag welk oordeel je eraan verbindt en welke handeling daarop volgt. Epictetus wil dat leerlingen het gebruik van indrukken onderzoeken in plaats van iedere eerste verschijning direct als een volledig juiste beschrijving te behandelen.

Stel dat een gesprekspartner niet antwoordt. Het feit kan zijn dat er nog geen reactie is. De uitleg dat je opzettelijk wordt geminacht, is een aanvullende stap. Misschien klopt die uitleg, misschien ontbreekt informatie. De oefening bestaat niet uit het bevel niets te voelen. Ze begint bij het herkennen van het moment waarop een waarneming tot een stellige interpretatie wordt gemaakt.

Vrijheid kan geen excuus voor onrecht worden

De gedachte dat iemands morele waarde niet volledig door omstandigheden wordt bepaald, kan sterk zijn. Zij wordt problematisch wanneer een buitenstaander ermee beweert dat schade, onderdrukking of vernedering er niet toe doet. Innerlijke oefening en de verantwoordelijkheid om onrecht tegen te gaan zijn verschillende vragen. Het ene antwoord ontslaat ons niet van het andere.

Epictetus bespreekt bovendien rollen en verplichtingen tegenover anderen. De filosofie is dus niet vanzelf een opdracht om de wereld te verlaten. Een kritische lezer kan wel vragen of de sterke nadruk op oordeel alle kwetsbaarheden voldoende recht doet. Zo blijft het gesprek open zonder dat de bruikbare onderscheiding tussen handelen en uitkomst verloren gaat.

Oefenen zonder jezelf onfeilbaar te verklaren

Een belangrijk kenmerk van onderwijs is dat de leerling nog niet de wijze is die hij wil worden. Het onderscheid begrijpen betekent niet dat hij het al voortdurend kan toepassen. Dat verschil voorkomt een nieuwe vorm van ijdelheid waarin iemand trots wordt op het feit dat hij zich zogenaamd nergens door laat raken.

In het kennisuniversum past Epictetus naast Marcus Aurelius en de Sirenen. Bij Marcus zien we herhaalde zelfaansporing; bij Odysseus een vooraf gemaakte afspraak voor een toekomstig moment van ontregeling. De verbinding is vergelijkend: de held uit het epos is daarmee geen leerling van een veel later levende filosoof geworden.

Zelf verder denken

Beschrijf een recente teleurstelling in drie zinnen: wat gebeurde er, welke uitleg gaf je eraan en wat deed je vervolgens? Welke zin kun je rechtstreeks onderbouwen, en welke bevat een aanname? Bedenk één handeling die de situatie werkelijk kan verbeteren zonder dat je haar uitkomst volledig kunt garanderen.