Diogenes: vrijheid oefenen op het openbare plein

De filosoof en de verhalen over hem

Diogenes van Sinope is bekend uit een overlevering vol korte scènes. Een belangrijke bron is Diogenes Laertius, die eeuwen later filosofenlevens verzamelde. Die afstand betekent dat we geestige anekdotes niet als gecontroleerde dagboekaantekeningen mogen lezen. Ze laten wel zien welk beeld men van een kynische levenshouding wilde bewaren.

Ook zijn beroemde verblijf moet zorgvuldig worden voorgesteld. In de antieke traditie gaat het om een grote pithos, een aardewerken opslagvat, niet vanzelf om een houten ton. Dat maakt het beeld nog niet tot een volledig verifieerbare biografie. Het herstelt wel een materieel detail dat door latere voorstellingen gemakkelijk wordt overschreven.

Kynisch is niet hetzelfde als modern cynisch

Met een cynische houding bedoelen wij vaak dat iemand achter mooie woorden alleen eigenbelang vermoedt. Het antieke kynisme heeft een andere inzet. Het richt zich op de oefening om volgens de natuur en met minder kunstmatige behoeften te leven. Zelfgenoegzaamheid is daarbij iets anders dan onafhankelijkheid: de vraag is welke verlangens je zelf bestuurt en welke verlangens je feitelijk besturen.

Een dure gewoonte kan plezier geven en tegelijk kwetsbaar maken voor verlies van status of inkomen. De kynische vraag is niet alleen of het voorwerp prettig is. Ze is ook wat je moet blijven doen om het te behouden. Zo wordt bezit geen verzameling dingen, maar een verhouding waarin de eigenaar soms meer verplichtingen krijgt dan vrijheid.

Askēsis: oefenen in plaats van alleen instemmen

Een mens kan overtuigend zeggen dat aanzien hem niets doet en bij de eerste afwijzing toch ontregelen. Daarom krijgt oefening bij de kynici zo veel gewicht. Een gedachte moet in een concrete manier van leven kunnen worden uitgeprobeerd. Het gaat om het verschil tussen een opvatting over vrijheid en het vermogen om onder ongemakkelijke omstandigheden vrijmoedig te handelen.

Dat maakt Diogenes ook lastig. Oefening kan inzichten blootleggen, maar zij kan in vertoon omslaan. Wie bewijst dat hij de mening van het publiek niet nodig heeft, kan toch zeer afhankelijk worden van datzelfde publiek om de demonstratie te laten slagen. Deze spanning is een interpretatieve vraag aan de levensvorm, geen reden om iedere provocatie als leeg toneel af te doen.

Vrijmoedigheid en schaamte

Parrhēsia, vrijmoedig spreken, krijgt bij de kynische figuur een bijzondere scherpte. Een ongebruikelijke handeling kan laten zien dat een regel alleen op gewoonte berust. Tegelijk is niet iedere beschaming van een ander daarom gerechtvaardigd. Tussen een machthebber confronteren en een kwetsbaar persoon vernederen ligt een moreel verschil dat door het woord eerlijkheid niet verdwijnt.

Een hedendaagse lezer kan daarom vragen wie in een scène het risico draagt. Is de provocatie gericht tegen opgeblazen gezag, of maakt zij vooral iemand zonder bescherming belachelijk? Met die vraag wordt de lezing nauwkeuriger. Ze voorkomt dat onafhankelijkheid wordt verward met de vrijheid om ieder gevolg voor anderen onbelangrijk te vinden.

Wat blijft er over zonder de heldhaftige anekdote?

Misschien is de nuttigste vraag niet of wij zoals Diogenes moeten gaan wonen. Het gaat erom welke behoeften werkelijk van onszelf zijn en welke we hebben aangeleerd om mee te tellen. Een eenvoudige maaltijd, een gesprek op het plein en tijd die niet aan bezit wordt besteed kunnen dan filosofische onderwerpen worden.

In het kennisuniversum sluit dit dossier aan op Epicurus, de sofisten en het dorpsplein. De overeenkomsten met een sobere levensstijl zijn vergelijkingspunten. Ze maken een Kretenzisch kafeneion niet tot een rechtstreekse erfgenaam van het kynisme. Wat wel gedeeld kan worden onderzocht, is hoe het goede leven zichtbaar wordt in alledaagse gewoonten.

Zelf verder denken

Kies een bezit dat ook een verplichting is. Beschrijf wat het je geeft en wat je ervoor moet onderhouden, verdienen of uitstralen. Wat zou er gebeuren wanneer je er een week minder aandacht aan besteedde? De vraag is niet of soberheid altijd beter is, maar of je nog vrij kunt kiezen.