Pyrrho en Sextus: blijven onderzoeken zonder zekerheid te veinzen

Een naam en een latere school zijn niet identiek

Pyrrho van Elis leefde in de vierde en derde eeuw v.Chr. De latere pyrronische traditie is echter niet zonder meer een rechtstreeks bewaard lesprogramma van hem. Een belangrijke uitvoerige bron is Sextus Empiricus, die veel later leefde en in zijn Hoofdlijnen van het pyrronisme uitlegt wat sceptisch onderzoeken inhoudt.

Dit onderscheid voorkomt dat uitspraken uit verschillende eeuwen één eenvoudig citaat van Pyrrho worden. Het gaat om een traditie die argumenten ontwikkelt en hergebruikt. Ook binnen het antieke scepticisme bestaan verschillen. De sceptische fase van Plato’s Academie en de pyrronische benadering vallen niet volledig samen, al zijn er thema’s en tegenstanders die hen met elkaar verbinden.

Een vermogen om tegenover elkaar te plaatsen

Sextus beschrijft het sceptische vermogen als het tegenover elkaar stellen van verschijnselen en gedachten. Wanneer de redenen aan beide kanten even zwaar lijken te wegen, volgt opschorting van het oordeel: epochē. De scepticus zegt dan niet noodzakelijk dat de waarheid onmogelijk is. Hij onthoudt zich op dit punt van een stellige beslissing.

Daarin ligt een verschil met een dogmatische ontkenning. Wie zegt dat niemand ooit iets kan weten, doet zelf een zeer ruime uitspraak. De pyrronische onderzoeker probeert die afsluiting te vermijden. Zijn positie is eerder een beschrijving van de huidige staat van het onderzoek dan een laatste blik op alle mogelijke kennis.

Opschorten is geen verplichting alles gelijk te vinden

Een veelvoorkomend misverstand is dat scepticisme iedere bewering dezelfde waarde zou geven. Het tegenover elkaar plaatsen van argumenten vraagt juist aandacht voor hun kracht. Een zwakke tegenwerping wordt niet vanzelf even goed omdat er twee kanten zijn. De interessante vraag is of de redenen voor een bepaald oordeel werkelijk beslissend zijn.

Een hedendaags voorbeeld is een verklaring voor een verschijnsel waarvan enkele gegevens ontbreken. Je kunt zeggen dat een antwoord voorlopig het best ondersteund is, terwijl je een definitieve uitspraak over een verdergaande conclusie uitstelt. Dat is niet precies hetzelfde als alle pyrronische leerstellingen overnemen. Het is een oefening die het verschil tussen onderbouwing en stelligheid zichtbaar maakt.

Hoe eet een scepticus zijn avondmaal?

Sextus moet uitleggen hoe handelen mogelijk blijft. Hij verwijst onder meer naar het volgen van wat verschijnt, natuurlijke behoeften, gebruiken en aangeleerde vaardigheden. Je kunt op dorst reageren zonder daarmee een volledige theorie over de verborgen aard van water te hebben bewezen. Het dagelijks leven hoeft niet te wachten totdat iedere filosofische vraag is opgelost.

Dat antwoord roept wel nieuwe problemen op. Hoe ver reikt het onderscheid tussen praktisch volgen en werkelijk geloven? En kan het volgen van gebruiken een kritische houding tegenover onrecht verzwakken? Hierover verschillen interpretaties. De spanning hoort bij het onderwerp: een levenswijze van onderzoek moet ook kunnen uitleggen hoe zij kiest wanneer niets doen zelf gevolgen heeft.

Rust als gevolg, geen gegarandeerd product

Ataraxia, onverstoorbaarheid of vrij zijn van onrust, speelt in Sextus’ beschrijving een rol. De verwachting is dat het ophouden met de dwang tot een definitief oordeel bepaalde onrust vermindert. Dat is iets anders dan een algemene belofte dat twijfel iedere last oplost. Ook de antieke onderzoeker blijft met gewone behoeften en ervaringen te maken hebben.

Lees de sceptici naast Socrates, Pandora’s hoop en Epictetus’ oefening met indrukken. De overeenkomst is de aandacht voor wat wij te snel aannemen. De verschillen zijn even belangrijk: een onderzoekende dialoog, een mythologische verwachting en een stoïcijnse leer over juiste oordelen zijn geen uitwisselbare antwoorden.

Zelf verder denken

Kies een vraag waarop je nog geen sluitend antwoord hebt. Schrijf op wat je wel weet, wat je vermoedt en wat nog onderzocht moet worden. Welke handeling is verantwoord terwijl dat laatste openblijft? Omschrijf ook welk nieuw gegeven je oordeel daadwerkelijk zou veranderen; anders kan uitstel een vermomde weigering om te leren worden.