GRIEKSE FILOSOFIE · VERDIEPING
De sofisten: taal, onderwijs en macht
Waarom retoriek zowel een democratische vaardigheid als een risico kan zijn.
Sofisten waren rondreizende leraren die onder meer spreken, argumenteren en politiek optreden onderwezen. Plato maakte van sommige sofisten belangrijke gesprekspartners en tegenstanders. Daardoor kennen we hen vaak via een polemische bron die hun reputatie mede heeft gevormd.
Onderwijs voor een publieke wereld
In de democratische stad konden spreken in de volksvergadering en verdedigen in de rechtbank grote gevolgen hebben. Sofisten boden onderwijs in taal, argumentatie en algemene vorming. Veel van hen vroegen geld voor hun lessen, wat hun status en de toegankelijkheid van onderwijs tot onderwerp van debat maakte.
Het woord sofist betekent oorspronkelijk iemand die deskundig of wijs is; later kreeg het vaak een negatieve klank. Plato’s dialogen presenteren sofisten op uiteenlopende manieren. Soms lijken ze retorische verkopers, soms scherpe denkers die lastige vragen stellen. Xenophon, Aristophanes en andere auteurs bieden weer andere beelden.
Nomos en physis
Een terugkerende vraag is wat door natuur wordt bepaald en wat door wet of gewoonte is ingesteld. Protagoras’ uitspraak dat de mens de maat is van dingen wordt vaak als relativistisch gelezen, maar Plato’s dialoog Protagoras laat hem ook een verhaal vertellen over hoe mensen politieke deugden leren en samen kunnen leven.
Gorgias onderzoekt in zijn verhandeling over Helena hoe taal overtuigt. Een woord kan volgens hem emoties en overtuigingen sterk beïnvloeden, bijna als een macht die op de ziel inwerkt. Dat inzicht maakt retoriek niet automatisch bedrog; het maakt wel zichtbaar waarom luisteraars kritisch moeten vragen hoe een overtuiging tot stand komt.
Plato’s kritiek lezen
Plato maakt onderscheid tussen argumentatie die naar waarheid zoekt en overtuiging die vooral succes nastreeft. Die kritiek heeft invloed gehad op het negatieve moderne beeld van sofisten. Maar Plato is tegelijk een literair auteur: zijn personages verdedigen theorieën in dialogen die door Socrates of een andere gesprekspartner worden gestuurd.
Daarom moet een lezer zowel de sofisten als Plato kritisch lezen. Welke premisse wordt verdedigd? Wat wordt als vanzelfsprekend gepresenteerd? Kan iemand overtuigend spreken zonder gelijk te hebben — en kan iemand gelijk hebben zonder anderen te overtuigen? De sofisten laten zien dat kennis en macht in publieke taal nauw verweven zijn.
Kijkvraag
Neem een actueel debat en scheid drie dingen: de feiten die worden genoemd, de argumenten die daaruit volgen en de technieken waarmee het publiek wordt beïnvloed. Welke stap zou je eerst controleren?
Bronnen en verder lezen
- Plato, Protagoras 320c–328d; Gorgias 482e–486d; Gorgias, Verdediging van Helena.
- Internet Encyclopedia of Philosophy, “Ancient Greek Philosophy”
- Internet Encyclopedia of Philosophy, “Presocratics”