Plotinus: het Ene, de ziel en de ervaring van samenhang

Een laatantieke denker in een Griekse traditie

Plotinus leefde in de derde eeuw n.Chr., studeerde in Alexandrië en gaf later onderwijs in Rome. Zijn leerling Porphyrius ordende zijn verhandelingen in zes groepen van negen: de Enneaden. De volgorde van die verzameling is daarmee niet eenvoudig de volgorde waarin alle teksten zijn geschreven.

De gebruikelijke aanduiding neoplatonisme is een latere term. Plotinus zag zichzelf binnen een traditie waarin Plato een beslissende plaats had. Toch is hij niet slechts een uitlegger die dezelfde zinnen opnieuw zegt. Hij ontwikkelt een eigen systematische visie op oorsprong, denken, ziel en wereld, vanuit vragen die in zijn eigen tijd leven.

Waarom het eerste beginsel eenvoudig moet zijn

Een samengestelde zaak lijkt afhankelijk van iets dat haar onderdelen bijeenbrengt of verklaart waarom zij juist zo geordend zijn. Plotinus zoekt daarom een eerste beginsel dat zelf niet opnieuw uit onderdelen bestaat. Het Ene kan geen ding naast andere dingen zijn, want dan zou de verhouding tot die andere dingen opnieuw om uitleg vragen.

Dat maakt het spreken moeilijk. Zodra je eigenschappen opsomt, lijkt het beginsel weer een drager van meerdere kenmerken te worden. De gedachte dat het Ene ook voorbij het gewone zijn en denken ligt, probeert die moeilijkheid te beantwoorden. Dat is geen onduidelijkheid die door een mooier plaatje kan worden opgelost; zij hoort bij de vraag of taal een eerste oorsprong op dezelfde manier kan beschrijven als gewone voorwerpen.

Denken en ziel zijn geen stukken die van iets afbreken

Plotinus onderscheidt het Ene, het Intellect of Nous en de Ziel. Die afhankelijkheidsverhoudingen moeten niet als een tijdlijn worden gelezen waarin een object eerst alleen is en daarna stukken van zichzelf kwijtraakt. Een veelgebruikte voorstelling van uitstraling kan helpen om afhankelijkheid te begrijpen, maar is een beeld en geen fysisch proces.

Ook een afbeelding met licht dat in verschillende kommen wordt weerspiegeld blijft dus een metafoor. Zij kan laten zien hoe veelheid naar één bron verwijst. Zij kan niet bewijzen hoe Plotinus’ metafysica werkt. Het onderscheid tussen een behulpzame voorstelling en een geldig argument is juist bij een visueel sterk onderwerp belangrijk.

Schoonheid als aanleiding tot omkeer

In zijn verhandeling over schoonheid onderzoekt Plotinus wat maakt dat wij in uiteenlopende dingen iets moois herkennen. De aandacht kan van een zichtbaar voorwerp naar de vormende samenhang en naar de activiteit van de ziel verschuiven. Zo krijgt esthetische ervaring een filosofische betekenis: zij kan een begin zijn van anders leren kijken.

Een eigen vergelijking is een muziekstuk dat eerst door losse klanken aanspreekt en later door de samenhang die je erin hoort. Meer begrip vernietigt de ervaring niet noodzakelijk; het kan haar veranderen. Daarmee is de muziek nog geen bewijs voor het Ene. De vergelijking maakt alleen voorstelbaar hoe een ervaring een vraag naar een dieper beginsel kan openen.

De wereld is niet eenvoudig waardeloos

Plotinus’ uitspraken over ziel, lichaam, materie en kwaad zijn ingewikkeld en kunnen niet tot één oproep om het dagelijks leven te verachten worden samengeperst. Hij verdedigt ook de schoonheid en ordening van de waarneembare kosmos tegen opvattingen die de wereld radicaal afwijzen. Tegelijk blijft zijn waardering van de bovenzinnelijke werkelijkheid sterk hiërarchisch.

Voor een kritische lezer rijst dan de vraag wat een gerichtheid op het hogere doet met concrete zorg. Maakt zij aandachtiger voor samenhang, of nodigt zij uit zich aan kwetsbare lichamen te onttrekken? Het antwoord moet aan passages en argumenten worden getoetst. Een aangrijpende ervaring van eenheid beslist niet vanzelf alle ethische vragen.

Zelf verder denken

Neem een moment waarop veel losse indrukken één samenhang leken te vormen. Beschrijf eerst de ervaring zonder er meteen een theorie aan te verbinden. Welke filosofische uitleg zou erbij passen? Welke andere uitleg blijft mogelijk? In het kennisuniversum sluiten Plato’s grot, het Symposium, muziek en het atomisme aan om juist die verschillende manieren van verklaren te vergelijken.