Plato’s Symposium: eros, gemis en het leren zien van schoonheid

Een feest wordt een veelstemmig onderzoek

De gasten brengen op een samenkomst toespraken over Eros uit. Iedere spreker kiest een eigen nadruk. Het bekende verhaal van Aristophanes, waarin mensen naar hun verloren wederhelft zoeken, is één stem binnen dat geheel. Het is niet zonder meer de definitieve leer van Plato over ieder mens en iedere relatie.

De vorm is belangrijk. Een lezer kan eerst door een verhaal worden gegrepen en vervolgens door een volgende rede opnieuw moeten nadenken. Inzicht ontstaat niet alleen doordat de laatste spreker een fout antwoord uitwist. De verschillen laten zien welke behoeften een opvatting over liefde probeert te vervullen: compleet zijn, bewondering krijgen, iets voortbrengen of het goede duurzaam bezitten.

Diotima spreekt via Socrates

Socrates vertelt over het onderwijs dat hij van Diotima heeft gekregen. Volgens deze rede wordt eros met gemis en verlangen verbonden. Het beminnen van iets veronderstelt dat je er niet eenvoudig en voorgoed over beschikt. Eros krijgt zo een plaats tussen tekort en zoeken, niet als een toestand waarin alle verlangens al volledig zijn vervuld.

De overlevering blijft ook hier literair gelaagd: Plato schrijft een dialoog waarin Socrates weergeeft wat Diotima zou hebben gezegd. Uit die structuur volgt niet dat we een historisch lesverslag van Diotima bezitten. Zij betekent wel dat een vrouwelijke leerfiguur binnen de tekst beslissende filosofische autoriteit krijgt. Haar rol verdient meer aandacht dan een vluchtige vermelding in een rij beroemde mannen.

Van één mooi lichaam naar een andere blik

In de zogenoemde opgang richt de aandacht zich van één mooi lichaam op schoonheid die ook elders zichtbaar wordt, vervolgens op zielen, handelingen, ordeningen en kennis, en uiteindelijk op schoonheid zelf. Het gaat niet alleen om meer voorbeelden verzamelen. De kwaliteit van het zien verandert: het verlangen moet leren welke eigenschappen het eigenlijk waardeert.

Een mogelijke moderne vergelijking is een leerling die eerst één gebouw bewondert en daarna gaat begrijpen wat ruimtelijke verhoudingen, materiaal en menselijk gebruik mooi maken. De bewondering wordt breder en beter verwoord. Dit eigen voorbeeld bewijst niet dat Plato een architectuuropleiding beschrijft. Het maakt alleen zichtbaar dat een concrete aantrekkingskracht tot onderzoek kan uitgroeien.

Wordt de geliefde onderweg achtergelaten?

Juist de opgang roept een moeilijk bezwaar op. Als één persoon een eerste trede wordt, wordt hij dan nog om zichzelf geliefd, of vooral als toegang tot iets algemeners? Een steeds bredere blik kan een mens bevrijden van een bezitterige fixatie. Zij kan ook afstand scheppen tot de unieke ander die niet tot een oefenmateriaal wil worden gereduceerd.

Een goede lezing laat die spanning bestaan. Het is te gemakkelijk de tekst alleen als verheven romantiek te prijzen of haar enkel als koude abstractie af te wijzen. Vraag wat er met zorg, trouw en erkenning gebeurt wanneer het verlangen filosofisch wordt opgevoed. Die woorden vallen niet automatisch met het bereiken van een hoger inzicht samen.

Alkibiades brengt de persoon terug

Wanneer Alkibiades verschijnt en over Socrates spreekt, krijgt het onderzoek een concreet, ongemakkelijk vervolg. De eerdere beschouwingen worden geconfronteerd met een ervaring van bewondering, afwijzing en gehechtheid. De verhouding tussen wat iemand over liefde kan begrijpen en hoe hij in een relatie verschijnt, wordt opnieuw zichtbaar.

Het kennisuniversum verbindt dit dossier met Ariadne, de grot en Plotinus. De lijn naar Ariadne vergelijkt uiteenlopende verhalen over verlangen en verlaten worden. De verbinding met Plotinus opent een latere filosofische beschouwing van schoonheid. Geen van beide lijnen betekent dat de teksten hetzelfde antwoord geven of zonder historische afstand gelezen mogen worden.

Zelf verder denken

Denk aan iets of iemand die je mooi vindt. Kun je uitleggen welke eigenschappen je bewondert zonder het bijzondere helemaal weg te beschrijven? Vraag vervolgens of beter begrijpen je aandacht zorgvuldiger maakt of juist afstandelijker. Wat zou een liefdevolle kennis moeten toevoegen aan een juiste omschrijving?