Britomartis en Diktynna: een Kretenzische godin tussen net en landschap

Niet één sluitend levensverhaal

Callimachus vertelt in zijn hymne aan Artemis over de Kretenzische Britomartis, de achtervolging door Minos en haar ontsnapping bij de zee, waar netten in het verhaal een rol krijgen. Diodorus Siculus behandelt Britomartis eveneens, maar geeft de voorkeur aan een verklaring waarin zij jachtnetten uitvindt. Hij verwerpt juist het verhaal dat haar hulpeloosheid en Minos’ onbehoorlijke optreden zou impliceren.

Die tegenstelling is waardevol. We hoeven haar niet op te lossen door één complete versie te verzinnen waarin ieder detail toch gebeurt. De auteurs laten verschillende overtuigingen zien over wat bij een godin en een als rechtvaardig voorgestelde koning past. Het herschrijven van een verhaal kan daardoor ook een oordeel over een passend gods- of heersersbeeld bevatten.

Wat een naam wel en niet verklaart

Antieke auteurs verbinden Diktynna met netten en spelen daarbij met het Griekse woord diktyon. Zo’n verklaring maakt een verhaal begrijpelijk voor hun publiek. Zij is echter niet automatisch een vastgestelde historische etymologie. Een verteller kan een bestaande naam door een aantrekkelijk verhaal verklaren zonder te weten hoe die naam werkelijk is ontstaan.

Dat onderscheid helpt ook bij andere plaatselijke mythen. Een rots, grot of kaap kan aan een gebeurtenis worden gekoppeld omdat het verhaal de plek betekenis geeft. Daaruit volgt nog niet dat de gebeurtenis aantoonbaar op die plek heeft plaatsgevonden. Het landschap bewaren als drager van verhalen is iets anders dan het landschap als onafhankelijk bewijs voor iedere vertelling gebruiken.

Nabij Artemis, zonder alle verschillen uit te wissen

Britomartis en Diktynna worden in antieke bronnen dicht bij Artemis geplaatst en soms met haar vereenzelvigd. Toch is het niet altijd verstandig om plaatselijke namen alleen als verwisselbare etiketten voor één uniforme godin te behandelen. Een gemeenschap kon een eigen cultusplaats, herinnering en accent hebben, ook wanneer andere Grieken daar een bekende goddelijke verwantschap in herkenden.

Een bruikbare vergelijking is die tussen een breed herkenbaar thema en een lokale uitvoering. De overeenkomst maakt een ontmoeting mogelijk; het verschil vertelt iets over de plaats. Maar ook dat is een hulpmiddel voor onze interpretatie. We mogen niet veronderstellen dat iedere gemeenschap haar religieuze verhoudingen precies met dezelfde categorieën beschreef.

Een verhaal over zelfstandigheid

De versie met de achtervolging kan vanuit Britomartis’ weigering en ontsnapping worden gelezen. Haar handelingsruimte staat onder druk, maar de vertelling eindigt niet uitsluitend bij haar kwetsbaarheid. De overgang naar goddelijke eer maakt het mogelijk na te denken over bescherming, vrijheid en de grens van de macht van Minos.

Diodorus maakt zichtbaar dat een andere verteller juist bezwaar kon hebben tegen zo’n voorstelling van Minos. Daarmee wordt de vraag wie een verhaal mag vertellen belangrijk. Beschermt een hervertelling de reputatie van een machthebber? Behoudt zij de ervaring van degene die wordt achtervolgd? Een lezer kan die keuzes onderzoeken zonder de antieke auteurs tot tijdgenoten te maken.

Kreta leren lezen zonder een rechte oorsprongslijn

Bij Kretenzische godinnen is de verleiding groot om iedere latere naam rechtstreeks uit de Minoïsche wereld af te leiden. Soms zijn continuïteit en verandering onderzoeksvragen waarvoor archeologische gegevens belangrijk zijn. Het verhaal alleen bewijst echter geen ononderbroken cultusgeschiedenis van de bronstijd tot de klassieke of hellenistische periode.

Lees dit dossier daarom samen met Minoïsche heiligdommen en het portret van Minos. De eerste verbinding bewaakt de grens tussen tekst en archeologie; de tweede laat zien hoe de reputatie van dezelfde koning per vertelling kan veranderen. De zee, de jacht en de netten bieden bovendien aanknopingspunten om het landschap zelf nauwkeuriger te bekijken.

Zelf verder denken

Vergelijk de versies van Callimachus en Diodorus. Welke voorstelling vindt iedere auteur aannemelijk of passend? Schrijf daarna op wat een bezoek aan een cultusplaats aan die vergelijking kan toevoegen. Welke vraag blijft ook na het zien van het landschap onbeslist?